Noord-Holland telt zo'n 120 dorpshuizen. De meeste dateren uit de periode rond 1970. Het oudste dorpshuis staat vrijwel zeker in Tuitjenhorn, gemeente Harenkarspel. Het is opgericht in 1920 en draagt de vrolijke naam AHOJ.
Wie denkt dat een dorpshuis zijn langste tijd gehad heeft, heeft het mis. Het dorpshuis als grote huiskamer voor alle dorpsbewoners krijgt flinke impulsen vanuit de dorpsgemeenschap en door hernieuwde aandacht van de gemeente. Een dorpshuis is te zien als een basisvoorziening en onontbeerlijk voor een leefbaar dorp.
Hieronder leest u over de (eigentijdse) functies die een dorpshuis heeft en waarom een dorp niet zonder kan.
Dorpshuizen worden voor uiteenlopende doelen en door verschillende groepen mensen gebruikt. In het dorpje Hobrede bijvoorbeeld worden diverse cursussen georganiseerd en oefent de toneelvereniging er. Er wordt gebiljart en geklaverjast, er vergaderen groepen dorpsbewoners en er zijn feesten en partijen. Voor een dorp met 180 inwoners een passend aanbod. In grotere dorpen worden er ook beurzen en veilingen georganiseerd, is er soms kinderopvang en een ruimte voor de fysiotherapeut. Ook is er incidenteel een filiaal van een bank of postkantoor in gevestigd of geeft een sportvereniging er trainingslessen.
Kortom: per dorp verschilt het aantal zalen, het aanbod en de bezettingsgraad behoorlijk. Het ene dorpshuis is een paar dagdelen per week geopend, terwijl het andere tachtig uur per week gebruikt wordt.
Een dorpshuis kan niet bestaan zonder vrijwilligers. Ze vormen de ruggengraat van de dorpssamenleving. Het besturen en het beheer, het voorbereiden en leiden van activiteiten, het onderhoud en de schoonmaak; alles is afhankelijk van mensen die het dorpshuis een warm hart toedragen.
Een tekort aan vrijwilligers is een grote bedreiging voor het voortbestaan van het dorpshuis. Sommige dorpshuisbestuurders denken daarom bewust na over hoe je vrijwilligers 'vindt en bindt'. Een aantal dorpshuizen heeft een vaste beheerder. Deze zorgt voor uiteenlopende zaken als: het barbeheer, de organisatie en de pr van activiteiten en het onderhoud van het gebouw. Zonder deze beheerder redden deze (grotere) dorpshuizen het vaak niet.
De gemeente speelt een eigen rol. Deze kan taken van vrijwilligers verlichten met onderhoudssubsidies en richtlijnen voor gebouwenbeheer. Door financiën voor cursussen te geven werken ze mee aan verbetering van de organisatie. Op die manier kunnen gemeenten invulling geven aan hun verantwoordelijkheid om 'de sociale infrastructuur' te onderhouden.
Ook worden woningcorporaties steeds vaker gevraagd een bijdrage te leveren aan 'het instandhouden van de leefomgeving' door investeringen in dorpshuizen en in welzijnsactiviteiten.
'Het dorpshuis hebben we in 1999 voor ongeveer een miljoen verbouwd. Daarvoor hebben we, als gemeenschap van ongeveer 2500 mensen, 275 duizend gulden zelf opgebracht. De verbouwing duurde ruim een jaar. Met een groot aantal vrijwilligers hebben we uiteindelijk 4500 manuren gemaakt. Hoe we aan die vrijwilligers kwamen? We hebben elke zaterdag vijf tot tien mensen die het goed met elkaar kunnen vinden, bij elkaar gebracht. Telkens andere mensen. We voorzagen ze goed van een natje en een droogje. Daarnaast hebben we een ploeg vrijwilligers die er altijd is. En als je samen een gezellige dag hebt gehad, zegt de helft altijd: 'De volgende keer helpen we weer!' De heer Dekker, secretaris van dorpshuis de Noord in Heerhugowaard
Het is de kunst om het dorpshuis mee te laten groeien met de veranderingen in de samenleving. Bestuurders, beheerders en vrijwilligers moeten signalen kunnen vertalen naar de activiteiten. Af en toe moeten ze stilstaan bij de gebruikers van het dorpshuis. Vormen ze nog een afspiegeling van het dorp? Biedt het dorpshuis nog waar gebruikers om vragen?
En hoe zit het met de kwaliteit? Het dorpshuis is niet meer een oubollige tent uit de jaren zeventig, maar een eigentijdse voorziening met een modern aanbod. Het is goed om jaarlijks stil te staan bij de uitstraling van het dorpshuis. En de communicatie? Is die goed geregeld? Nieuwe communicatiemiddelen als e-mail zijn tegenwoordig prima in te zetten naast de gebruikelijke media.
'Op een gegeven moment hebben we onszelf de vraag gesteld: 'Wat willen we in de toekomst? En kan dat wel in dit gebouw? Het pand zag er eigenlijk niet uit. Dat was de aanleiding om het over een andere boeg te gooien. Er wordt meer kwaliteit en comfort gevraagd. Die zijn we gaan bieden. Ook hebben we sommige activiteiten meer in de vitrine gezet. Wij hielden elke zomer een koppelkaarttoernooi. Eerst waren er 7 tafels, maar na een stuk in de krant hadden we 12 tafels. Uit zakelijk oogpunt was die extra pr ook een goede investering.' De heer van Beek, beheerder van dorpshuis de Meerkoet in Lisserbroek
Veel dorpshuizen piekeren over de voor en tegens van horeca-activiteiten. De mate waarin dorpshuizen paracommerciële activiteiten hebben, ligt aan hun beleid, de afspraken met de gemeente en met de omringende horeca.
De ene gemeente heeft veel over voor een goed functionerend dorpshuis, terwijl een andere gemeente vindt dat het zijn eigen boontjes moet doppen. Sommige gemeenten financieren groot onderhoud, anderen de activiteiten of de personeelslasten. Het streven in de meeste gemeenten is erop gericht dat de dorpshuisbesturen als particulier initiatief hun (financiële) verantwoordelijkheid nemen. Soms gaat dat zo ver dat gemeenten geen enkele ondersteuning bieden. Over dit onderwerp heeft het PDNH de brochure Dorpshuizenbeleid op maat uitgebracht.
'Ik heb het altijd heel leuk gevonden om op feesten en partijen te werken, maar ik dacht vaak: 'Ik doe iets dat niet bij mijn eigenlijke werk hoort.' Ik ben er anders tegenaan gaan kijken. Het dorp werd groter en er kwam meer vraag naar activiteiten. Een activiteit kon soms niet doorgaan, omdat er al een feest was. De feesten hebben we geleidelijk afgebouwd. We hebben veel geïnvesteerd in de kwaliteit van sociaal-culturele activiteiten. Dat heeft goed uitgepakt. Ook financieel.' De heer van Beek, beheerder van dorpshuis de Meerkoet, in Lisserbroek. 'Voordat we het nieuwe beleid gingen invoeren, is bij elk dorpshuis orde op zaken gesteld. Er is een eenmalige subsidie versterkt voor verbouwen, het afbetalen van leningen en dergelijke. Met een soort bruidsschat namen we afscheid van elkaar. De subsidie die we nu geven, moet besteed worden aan het onderhoud van het gebouw. De gemeente draagt zo bij aan het onderhoud van de accommodatie, maar het dorpshuisbestuur is zelf verantwoordelijk voor de exploitatie.' De heer Slagter, wethouder gemeente Harenkarspel
Er liggen lastige vragen op het bordje van dorpshuisbestuurders en van beheerders. Er is nieuwe kennis nodig om een dorpshuis rendabel te houden. Veel dorpshuizen zoeken dat zelf uit, maar kennis en vaardigheden zouden meer uitgewisseld kunnen worden.
In Noord-Holland is in 2002 het Platform Dorpshuizen Noord-Holland opgericht. De meeste ander provincies in Nederland hebben een vergelijkbare koepelorganisatie. Zij treffen elkaar vier maal per jaar in het platform Dorpshuizen.nl om ervaringen uit te wisselen en om over gezamenlijke belangenbehartiging van dorpshuizen te spreken.
